เมื่อโรคเข้าฟาร์ม: 5 ขั้นตอนฉุกเฉิน จำกัดวงความเสียหายของฟาร์ม
ในสถานการณ์ที่ระบบ Biosecurity ถูกเจาะทะลุและพบการโรคขึ้น “ความเร็ว” คือตัวแปรที่สำคัญที่สุด ความล่าช้าในการแก้ปัญหาช่วงไม่กี่ชั่วโมงแรกของการติดเชื้อสามารถเปลี่ยนจากการระบาดในวงจำกัด ให้กลายเป็นหายนะระดับภูมิภาคได้ 5 ขั้นตอนการปฏิบัติในภาวะฉุกเฉินที่ช่วยจำกัดวงความเสียหายมีดังนี้
- กักโรคและจำกัดพื้นที่ทันที
เมื่อพบหมูแสดงอาการเดินกะเผลก มีตุ่มพอง หรือน้ำลายไหลผิดปกติ แม้เพียงตัวเดียว ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าเป็น FMD และดำเนินการดังนี้:
- ปิดกั้นการเคลื่อนย้ายหมูภายในฟาร์มทันที (ห้ามย้ายข้ามคอก ห้ามย้ายข้ามเล้า) และสั่งระงับการจับหมูออกนอกฟาร์มโดยเด็ดขาด
- จำกัดพนักงานที่ดูแลโรงเรือนที่พบสัตว์ป่วยไม่ให้ไปยังโรงเรือนอื่น และพนักงานคนดังกล่าวต้องอาบน้ำฆ่าเชื้อโรคและเปลี่ยนชุดทันที
- หยุดรถส่งอาหาร และรถของบุคคลภายนอกไม่ให้เข้า-ออกเขตพื้นที่การเลี้ยง
- การแยกสัตว์ป่วยและการแจ้งเหตุ
การจัดการสัตว์ที่แสดงอาการต้องทำด้วยความระมัดระวังเพื่อไม่ให้เชื้อกระจายเพิ่ม:
- ให้คัดแยกหมูที่แสดงอาการป่วยและกลุ่มที่สัมผัสใกล้ชิดออกไปยังเล้ากักกัน หากทำไม่ได้ ให้ทำการ “กั้นคอกเปล่า” ระหว่างคอกที่ป่วยและคอกที่ปกติ
- เนื่องจาก FMD เป็นโรคระบาดร้ายแรงตาม พ.ร.บ.โรคระบาดสัตว์ จำเป็นต้องแจ้งเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์ในพื้นที่ภายใน 24 ชั่วโมง
- การลดปริมาณเชื้อโรคในฟาร์ม
หมูที่ป่วยจะปล่อยเชื้อ FMD ออกมามหาศาล การลดปริมาณเชื้อในสิ่งแวดล้อมจึงเป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วน:
- ฉีดพ่นน้ำยาฆ่าเชื้อโรคที่มีฤทธิ์ต่อเชื้อไวรัส FMD (เช่น กลุ่มสารประกอบเปอร์ออกไซด์ หรือโซเดียมคาร์บอเนต) ทั่วบริเวณทางเดินและรอบโรงเรือนที่พบหมูป่วยอย่างน้อยวันละ 2-3 ครั้ง
- หากโรงเรือนเป็นระบบ EVAP ให้พิจารณาการผสมยาฆ่าเชื้ออ่อนๆ ในระบบน้ำหล่อเย็นแผง Cooling Pad เพื่อลดการกระจายของไวรัสผ่านทางอากาศ
- การจัดการซากและสิ่งปฏิกูล
ซากหมูและขี้คือแหล่งกักเก็บเชื้อไวรัสที่เข้มข้นที่สุด:
- ซากหมูตายต้องได้รับการกำจัดโดยการ “ฝังลึก” (อย่างน้อย 2 เมตร) และโรยด้วยปูนขาว หรือการ “เผา” ในเตาเผาที่มิดชิด
- ปิดระบบระบายน้ำจากเล้าป่วยไม่ให้ไหลรวมไปสู่บ่อบำบัดรวมหรือแหล่งน้ำสาธารณะ และทำการฆ่าเชื้อในน้ำเสียด้วยปูนขาวจนมีค่า pH สูงกว่า 11
- การสอบสวนโรคเชิงรุก
ในระหว่างการควบคุมโรค ต้องมีการสอบสวนหาต้นต้อ ที่เป็ยจุดกำเนิดของโรค:
- ตรวจสอบย้อนหลัง 14 วัน (ระยะฟักตัวของโรค) ว่ามีการนำสิ่งใดผ่านเข้า-ออกฟาร์มบ้าง (รถอาหาร, หมู, พนักงาน) เพื่อหาจุดที่ Biosecurity รั่วไหล
- ตรวจสอบว่าในรอบ 7 วันที่ผ่านมา มีการขายหมูหรือรถคันไหนออกไปบ้าง เพื่อแจ้งเตือนฟาร์มปลายทางให้เฝ้าระวัง
เอกสารอ้างอิง (References)
- Sutmoller, P., et al. (2003). Control and eradication of foot-and-mouth disease. Virus Research, 91(1), 101-144.
- Longjam, N., et al. (2011). A Brief Review on Diagnosis of Foot-and-Mouth Disease of Livestock: Conventional to Molecular Tools. Veterinary Medicine International, 2011, 905705.
- Rweyemamu, M., et al. (2008). Epidemiological models of foot-and-mouth disease for decision support. Revue Scientifique et Technique (OIE), 27(1), 119-127.
- กองควบคุมโรคระบาดสัตว์. (2568). แผนเตรียมความพร้อมตอบโต้ภาวะฉุกเฉินกรณีเกิดโรคปากและเท้าเปื่อย. กรมปศุสัตว์.
- Knight-Jones, T. J., & Rushton, J. (2013). The economic impacts of foot and mouth disease – What are they, how big are they and where do they fall? Preventive Veterinary Medicine, 112(3-4), 161-173.
บทความอื่นๆ
