เมื่อโรคเข้าฟาร์ม: 5 ขั้นตอนฉุกเฉิน จำกัดวงความเสียหายของฟาร์ม

ในสถานการณ์ที่ระบบ Biosecurity ถูกเจาะทะลุและพบการโรคขึ้น “ความเร็ว” คือตัวแปรที่สำคัญที่สุด ความล่าช้าในการแก้ปัญหาช่วงไม่กี่ชั่วโมงแรกของการติดเชื้อสามารถเปลี่ยนจากการระบาดในวงจำกัด ให้กลายเป็นหายนะระดับภูมิภาคได้ 5 ขั้นตอนการปฏิบัติในภาวะฉุกเฉินที่ช่วยจำกัดวงความเสียหายมีดังนี้

กักโรคและจำกัดพื้นที่ทันที

เมื่อพบหมูแสดงอาการเดินกะเผลก มีตุ่มพอง หรือน้ำลายไหลผิดปกติ แม้เพียงตัวเดียว ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าเป็น FMD และดำเนินการดังนี้:

ปิดกั้นการเคลื่อนย้ายหมูภายในฟาร์มทันที (ห้ามย้ายข้ามคอก ห้ามย้ายข้ามเล้า) และสั่งระงับการจับหมูออกนอกฟาร์มโดยเด็ดขาด
จำกัดพนักงานที่ดูแลโรงเรือนที่พบสัตว์ป่วยไม่ให้ไปยังโรงเรือนอื่น และพนักงานคนดังกล่าวต้องอาบน้ำฆ่าเชื้อโรคและเปลี่ยนชุดทันที
หยุดรถส่งอาหาร และรถของบุคคลภายนอกไม่ให้เข้า-ออกเขตพื้นที่การเลี้ยง

การแยกสัตว์ป่วยและการแจ้งเหตุ

การจัดการสัตว์ที่แสดงอาการต้องทำด้วยความระมัดระวังเพื่อไม่ให้เชื้อกระจายเพิ่ม:

ให้คัดแยกหมูที่แสดงอาการป่วยและกลุ่มที่สัมผัสใกล้ชิดออกไปยังเล้ากักกัน หากทำไม่ได้ ให้ทำการ “กั้นคอกเปล่า” ระหว่างคอกที่ป่วยและคอกที่ปกติ
เนื่องจาก FMD เป็นโรคระบาดร้ายแรงตาม พ.ร.บ.โรคระบาดสัตว์ จำเป็นต้องแจ้งเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์ในพื้นที่ภายใน 24 ชั่วโมง

การลดปริมาณเชื้อโรคในฟาร์ม

หมูที่ป่วยจะปล่อยเชื้อ FMD ออกมามหาศาล การลดปริมาณเชื้อในสิ่งแวดล้อมจึงเป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วน:

ฉีดพ่นน้ำยาฆ่าเชื้อโรคที่มีฤทธิ์ต่อเชื้อไวรัส FMD (เช่น กลุ่มสารประกอบเปอร์ออกไซด์ หรือโซเดียมคาร์บอเนต) ทั่วบริเวณทางเดินและรอบโรงเรือนที่พบหมูป่วยอย่างน้อยวันละ 2-3 ครั้ง
หากโรงเรือนเป็นระบบ EVAP ให้พิจารณาการผสมยาฆ่าเชื้ออ่อนๆ ในระบบน้ำหล่อเย็นแผง Cooling Pad เพื่อลดการกระจายของไวรัสผ่านทางอากาศ

การจัดการซากและสิ่งปฏิกูล

ซากหมูและขี้คือแหล่งกักเก็บเชื้อไวรัสที่เข้มข้นที่สุด:

ซากหมูตายต้องได้รับการกำจัดโดยการ “ฝังลึก” (อย่างน้อย 2 เมตร) และโรยด้วยปูนขาว หรือการ “เผา” ในเตาเผาที่มิดชิด
ปิดระบบระบายน้ำจากเล้าป่วยไม่ให้ไหลรวมไปสู่บ่อบำบัดรวมหรือแหล่งน้ำสาธารณะ และทำการฆ่าเชื้อในน้ำเสียด้วยปูนขาวจนมีค่า pH สูงกว่า 11

การสอบสวนโรคเชิงรุก

ในระหว่างการควบคุมโรค ต้องมีการสอบสวนหาต้นต้อ ที่เป็ยจุดกำเนิดของโรค:

ตรวจสอบย้อนหลัง 14 วัน (ระยะฟักตัวของโรค) ว่ามีการนำสิ่งใดผ่านเข้า-ออกฟาร์มบ้าง (รถอาหาร, หมู, พนักงาน) เพื่อหาจุดที่ Biosecurity รั่วไหล
ตรวจสอบว่าในรอบ 7 วันที่ผ่านมา มีการขายหมูหรือรถคันไหนออกไปบ้าง เพื่อแจ้งเตือนฟาร์มปลายทางให้เฝ้าระวัง

เอกสารอ้างอิง (References)

Sutmoller, P., et al. (2003). Control and eradication of foot-and-mouth disease. Virus Research, 91(1), 101-144.
Longjam, N., et al. (2011). A Brief Review on Diagnosis of Foot-and-Mouth Disease of Livestock: Conventional to Molecular Tools. Veterinary Medicine International, 2011, 905705.
Rweyemamu, M., et al. (2008). Epidemiological models of foot-and-mouth disease for decision support. Revue Scientifique et Technique (OIE), 27(1), 119-127.
กองควบคุมโรคระบาดสัตว์. (2568). แผนเตรียมความพร้อมตอบโต้ภาวะฉุกเฉินกรณีเกิดโรคปากและเท้าเปื่อย. กรมปศุสัตว์.
Knight-Jones, T. J., & Rushton, J. (2013). The economic impacts of foot and mouth disease – What are they, how big are they and where do they fall? Preventive Veterinary Medicine, 112(3-4), 161-173.

บทความอื่นๆ

Protected: คราบขาวจากจิ๋มหมูสาว หนอง หรือ ตะกอนปัสสาวะ

There is no excerpt because this is a protected post.

10 Jul 2026

ความเครียดจากความร้อน ภัยเงียบที่ห้ามมองข้าม

สถานการณ์อากาศร้อนในประเทศไทยที่มีแนวโน้มรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ซึ่งเมื่ออุณหภูมิที่สูงขึ้น จะก่อให้เกิดความเครียดจากความร้อน (Heat Stress) ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อประสิทธิภาพการผลิตไม่แพ้โรคระบาดรุนแรง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแม่สุกรในเล้าคลอดที่ค่อนข้างมีความไวต่ออุณหภูมิที่สูงขึ้น เนื่องจากสุกรเป็นสัตว์ที่ไม่มีต่อมเหงื่อและมีชั้นไขมันใต้ผิวหนังหนา การระบายความร้อนจึงทำได้ยาก เมื่อเผชิญอากาศร้อนจัดสุกรจะระบายความร้อนด้วยการหอบหายใจถี่ ๆ ส่งผลให้เกิดการสูญเสียก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (CO2) ในกระแสเลือด จนนำไปสู่ภาวะ เลือดเป็นด่าง (Respiratory Alkalosis) ซึ่งภาวะนี้เปรียบเสมือนจุดเริ่มต้นที่ทำให้ระบบการทำงานของร่ายกายเกิดความผิดปกติ ภาวะเลือดเป็นด่าง ส่งผลต่อสมองส่วนที่ควบคุมความหิว ทำให้แม่สุกรกินอาหารได้น้อยลง จนต้องดึงไขมันและกล้ามเนื้อมาใช้ ทำให้แม่สุกรผอมโทรม มีแผลที่หัวไหล่ และยังส่งผลกระทบต่อรอบการผลิตถัดไป ทำให้อัตราการผสมติดต่ำลง นอกจากนี้ ภาวะเลือดเป็นด่าง จะทำให้ระดับแคลเซียมอิสระในเลือดต่ำลง ส่งผลให้มดลูกไม่มีแรงบีบตัว ระยะเวลาคลอดจึงยาวนานขึ้นเกิน 3-4 ชั่วโมง เพิ่มโอกาสในการเกิดภาวะตายแรกคลอด (Stillborn) สูงขึ้นจากการขาดออกซิเจน นอกจากนี้ […]

15 Jun 2026

มันกบดานอยู่ในทอนซิล ความเป็นจริงที่น่าตกใจ

มันกบดานอยู่ในทอนซิล ความเป็นจริงที่น่าตกใจ โรคปอดบวมและเยื่อหุ้มปอดอักเสบในหมู (Porcine Pleuropneumonia) ที่มีสาเหตุจากเชื้อแบคทีเรีย Actinobacillus pleuropneumoniae หรือ APP เป็นปัญหาทางเศรษฐกิจที่สำคัญในอุตสาหกรรมการเลี้ยงหมูทั่วโลก แม้ว่าอาการเด่นชัดจะปรากฏในหมูระยะขุน เช่น การตายเฉียบพลันโดยมีเลือดปนฟองออกมาทางจมูก หรือการอักเสบของปอดอย่างรุนแรง แต่ต้นตอที่แท้จริงของปัญหามักเริ่มต้นที่ฝูง “แม่พันธุ์” เชื้อ APP มีคุณสมบัติพิเศษในการเป็นเชื้อประจำถิ่นที่สามารถอาศัยอยู่ในช่องปากและทางเดินหายใจ โดยเฉพาะที่บริเวณต่อมน้ำเหลือง ทอนซิล (Tonsils) ซึ่งเปรียบเสมือนที่กบดานลับลับที่เชื้อใช้หลบเลี่ยงระบบภูมิคุ้มกันและการทำงานของยาปฏิชีวนะบางชนิด ทำให้แม่หมูกลายเป็นพาหะ หรือตัวอมโรคที่สามารถส่งต่อเชื้อไปยังลูกหมูผ่านการสัมผัสใกล้อย่างชิดในช่วงของการเลี้ยงลูกในโรงเรือนคลอด การกบดานในทอนซิลและการแพร่เชื้อจากแม่สู่ลูก ทอนซิล: แหล่งที่อยู่สำคัญ โครงสร้างของทอนซิลหมูมีลักษณะเป็นร่อง (Crypts) ซึ่งเอื้อต่อการยึดเกาะของเชื้อ APP โดยใช้ Fimbriae และ Adhesins เชื้อจะอาศัยอยู่ในบริเวณนี้โดยไม่ก่อให้เกิดรอยโรคในแม่พันธุ์ที่มีภูมิคุ้มกันระดับหนึ่งแล้ว แต่เชื้อยังคงมีชีวิตและพร้อมที่จะแบ่งตัวเพิ่มจำนวนเมื่อสภาวะร่างกายของแม่หมูเปลี่ยนแปลงไป ปัจจัยที่กระตุ้นให้เชื้อเพิ่มจำนวน ในช่วงระยะก่อนคลอดและขณะเลี้ยงลูก (Periparturient period) แม่หมูจะเผชิญกับสภาวะเครียดจากการเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาและฮอร์โมน ส่งผลให้ระดับภูมิคุ้มกันเฉพาะจุดลดลง เชื้อ APP ที่กบดานอยู่ในทอนซิลจะเริ่มเพิ่มจำนวน และขับออกมาทางน้ำลายหรือสิ่งคัดหลั่งจากทางเดินหายใจ ส่งผ่านไปยังลูกหมูที่เกิดใหม่ซึ่งยังไม่มีภูมิคุ้มกันที่แข็งแรงพอจึงได้รับเชื้อผ่านการสัมผัสโดยตรง (Direct Contact) และกลายเป็นพาหะในระยะถัดมา […]

9 Apr 2026